Bekir Sıtkı Çobanzade
02 Mart 2009 Yazan admin
Kategori Kim kimdir?
Kırım Türk Edebiyatı
Kırım’da yetiÅŸen en büyük ÅŸairlerden olduÄŸu gibi en iyi dil bilginlerinden biri olan Bekir Sıtkı Çobanzade (1893-1939), ilk ve orta tahsilini Karasupazar’da yaptıktan sonra 1909′da liseyi okumak için Ä°stanbul’a gelir. Burada Arapça ve Fransızca’yı öğrenen Çobanzade, 1915′te Odesa’ya giderek Slav dillerini öğrenir. 1916′da BudapeÅŸte Ãœniversitesi’ne giden alim, burada Codeks Cumanicus’u inceler ve 1920′de bu üniversitede doktor ünvanını alır.
1920′de Kırım’a dönen Bekir Sıtkı Çobanzade’nin deÄŸiÅŸik okullarda Kırım Türkçesi ve edebiyatı dersleriyle Türkçe’nin Mukayeseli Grameri konusunda verdiÄŸi dersler çok önemlidir. Bu dönemde “Yanı Çolban”, “Ä°leri” ve “Okuv Ä°ÅŸleri” dergilerinde ilmi makaleler yazar. DeÄŸiÅŸik üniversitelerde profesör, dekan ve rektör olarak çalışan Çobanzade, 1926 yılında Baku’da toplanan I.Türkoloji Kongresi’nde “Türk Lehçeleri Arasında Karşılıklı Ä°liÅŸkiler” ve “Türk Tatar Dillerinde Ä°lmi Terminoloji Meydana Getirme” konularında önemli tebliÄŸler verir. Sovyetler BirliÄŸi Yeni Alfabeler Merkez Komitesi, Azerbaycan Terminoloji Komitesi gibi komisyonlarda çalışan Çobanzade’nin Türk lehçelerinin alfabesi, imlası ve terminolojisi konularında pek çok çalışmaları olmuÅŸtur.
Bu büyük Türkoloji aliminin Türk dili ve edebiyatı tarihi sahasında büyük yekun tutan çalışmaları bulunmaktadır. Almanca, Fransızca, Arapça, Macarca, Çekce ve Lehçe’yi çok iyi bilen Çobanzade, Türk ÅŸivelerinin hemen hepsiyle ilgili eserler vermiÅŸtir. “Rusya Tatarlarının Kültür Hayatının GeliÅŸmesi Ãœzerinde Bir Deneme” (1915), Türk Edebiyatında Yeni Akımlar” (1916), “Kırım Tatarcası’nın Grameri Hakkında Ä°lmi Bir Deneme” (1924), “Kumukların Dili ve Sözlü Edebiyatı Ãœzerine Etüdler” (1926), “Nevai’nin Dili Ãœzerine” (1926), “Türk Tatar Diyalektolojisi” (1927), “V. Tomsen” (1927), “Azerbeycan Türk Edebiyatı’nın Yeni Dönemi” (1930), “Azerbeycan Türk Dilinin Ä°lmi Grameri” (1930), “Yabancı Dil Öğretiminin Temel Metodu Meseleleri” (1932), “Özbek Dilinin Öğretiminin Temel Metodu” (1932), “Karaçay Balkar Dili Ãœzerine Notlar” (1932), “Ä°bni Mühenna’nın Türk Grameri” (1933), “Kitab-ı Dedem Korkut’un Edebi Lengüstik Tahlili” (1935) gibi eserleri bu gün hala ilmi deÄŸerini muhafaza etmektedir.
Büyük bir Türkolog olan Bekir Sıtkı Çobanzade, alimliÄŸi kadar ÅŸairliÄŸi ile de ün kazanmıştır. Onun “Yaz AkÅŸamı Ãœy Altında”, “Tuvdım Bir Ãœyde”, “Oy Suvuk Åžu Gurbet”, “Ah Tabılsam”, “Suv Anası”, “Tunay TaÅŸa”, “Anam”, “Bulutlar” gibi ÅŸiirlerinin de bulunduÄŸu “Boran” isimli ÅŸiir kitabı 1927 yılında basılmıştır.
Åžairin ÅŸiirlerinden bir kısmı, Abdullah Latifzade’nin ÅŸiirleriyle beraber bir kitap halinde EÅŸref Åžemizade tarafından (1971) de neÅŸredilmiÅŸtir.
Bekir Sıtkı Çobanzade de komünist sistemin kurulmuÅŸ çarkının iÅŸletilmeye baÅŸlamasıyla belli dönemlerde arkadaÅŸlık yaptığı yazar ve ÅŸairler tarafından burjuva milliyetçisi olmakla suçlanmış ve dönemin acımasız zulmünden kurtulamayarak 1939′ da gönderildiÄŸi sürgünde helak olmuÅŸtur.
*
Kırım’da daha hanlık döneminde baÅŸlayan din meselesi, bu dönemde de aydınların ilgilendiÄŸi konular arasında yer alır. YerlileÅŸme politikası sonucu mahalli ÅŸivenin ilmi tetkikine ve okuma yazma bilmeyenler arasında yayılmasına, Rusça ile beraber resmi dil olarak kullanılmasına destek verilir.
Sovyetler BirliÄŸi’nde ki Türk aydınları arasında alfabe reformu, imla ve telaffuz, yazılı dilin hangi ağız üzerine kurulacağı gibi tartışmalar bu dönemde önemli bir yer tutar. 1922 ile 1924 yılları arasında Sovyetler BirliÄŸi Merkezi Hükümeti tarafından dergilerde tartışmalar açılıp konferanslar verilmiÅŸ, komite ve komisyonlar kurulmuÅŸtur. 1924′de Kırımlılar arasında dil konusunda ve Arap alfabesinden Latin alfabesine geçiÅŸ konusunda ÅŸiddetli tartışmalar yapılmıştır. Bazı Kırım Türkleri, Merkezi Hükümetin desteklediÄŸi Latin alfabesin kabul ederken; Veli Ä°brahimov, Asan Sabri Ayvazov ve dil alimi Bekir Sıtkı Çobanzade gibi aydınlar, buna itiraz ederek ÅŸiddetle mücadele etmiÅŸlerdir. Merkezi Hükümetin de baskılarıyla 1929′da 31 harfli Latin alfabesinin kabulü bütün bu tartışmalara son verir.
1928′de Kırım Tatar Edebi Dilinin Ä°mlası Ãœzerine Birinci Ä°lmi Konferansı, Akmescit’te toplanarak step ve daÄŸ bölgeleri arasında kalan ÅŸeridin, (Bahçesaray aÄŸzının) yazı dili olmasına karar vermiÅŸtir. Daha sonra 1929′da ikinci, 1934′de üçünçü ilmi konferanslar toplanarak gramer, imla, telaffuz, terminoloji ve sözcüklerin düzenlenmesi konularında çalışmalarını sürdürürler. 1938′de Stalin döneminde bir kanunla bütün Slav olmayan (Ermenice ve Gürcüce hariç) dillerde olduÄŸu gibi, Kırım Türkçesinde de Kiril alfabesi kullanılmaya baÅŸlanır.
Kırım Türkleri Edebiyatı Yrd.Doç.Dr. Zühal Yüksel
Yorumlar
Yorumlarınızda resiminizin gözükmesi için, gravatar a abone olun!